Gürsel ERBAP Genel Müdür Doruk Marmara Un Sanayiciliği A.Ş. Bugün her sofranın aranılan gıda maddesi olan ekmeğin tarihi milattan öncesine dayanmaktadır. M.Ö. 5000’li yıllarda Orta Asya’dan Mezopotamya’ya gelen Sümerler, buğday ve arpa ekmiş, bu tahıllardan da ekmek yapmışlardı. M.Ö. 4500’lü yıllarda Suriye, Mısır ve Güney Anadolu’da ilkel un elde edilmişti. 11. yüzyıl sonrasında ise ekmek kültürü, göç eden Orta Asya Türkleri ile Anadolu’ya geldi. Mısır’da ilk başlarda ekmek yapımı için kızdırılmış yassı taşlar kullanılıyordu ve şu an bildiğimiz ekmekten farklı olarak peksimet pişiriliyordu. Ardından ekmek yapımı için ocakların üstlerine konan ızgaralar kullanılırken zamanla tuğladan veya topraktan küçük fırınlar icat edildi. Ekmek tarihte bazen para yerine bile kullanılmıştır. Mikroorganizma ve mayalar hakkında daha ayrıntılı bilgilerin elde edilmesinin ardından 19 yüzyılda, endüstrinin de gelişimiyle birlikte artan talepleri karşılamak için ekmek üretimi endüstriyel bir hal almaya başlamıştır. Yapılan araştırmalara göre Türk halkı günlük enerjisinin % 44’ünü sadece ekmekten, % 58’ini ise ekmek ve diğer tahıl ürünlerinden sağlıyor. TMO’nun verilerine göre Türkiye’de ekmek üretimi; günde 25.295 ton, yılda 9,2 milyon ton, 250 gramlık standart ekmek üzerinden hesaplandığında günde 101 milyon, yılda 37 milyar adettir. Ekmek tüketimi; günde 23.809 ton, yılda 8,7 milyon ton, 250 gramlık standart ekmek üzerinden hesaplandığında günde 95 milyon, yılda 35 milyar adettir. Bu talebi karşılamak için endüstriyel ekmek fabrikalarına ihtiyaç vardır. EKMEK FABRİKASI FİZİBİLİTE VE YATIRIMI İşletmelerin kurulması ekonomik, teknik, finansal ve hukuki yönleri olan bir olaydır. Bu nedenle, başarılı bir işletme kurmak için bir dizi ana ilkeye uygun olarak kuruluş çalışmalarının başlatılıp yürütülmesi gerekir. Kuruluş aşamasındaki işletmeye proje veya yatırım projesi denmektedir. Proje ile kullanılacak hammaddeler, üretim yöntemleri, ne kadar ve hangi niteliklerde malların üretileceği belirlenir. İşletmenin kurulması için alınan işletme malzemeleri, tüm tesisler, taşıt araç ve gereçler birer yatırımdır. Bir yatırım kararı alabilmek için girişimci, kendisine en yatkın olan konulara ve yatırım yapmak istediği yere ilişkin ön fikirleri toplar. Bu amaçla; • Yatırım için gerekli olan hammadde durumuna • Yatırım mallarının iç ve dış pazar durumuna • Üretilecek malların maliyetine •Malların fiyat esnekliğine • Projenin büyüklüğüne ve yerine • Gerekli kapasitelere • Yatırım tutarına • Yatırım finansmanına ilişkin bilgileri edinir. Kısaca vurgulanan bu tür çalışmalar fizibilite etüdü (yapılabilirlik araştırması veya ön proje etüdü) olarak bilinir. Fizibilite etütleri, yatırım için kesin bir proje hazırlamadan önce yapılan ekonomik, teknik ve finansal etütlerdir. FİZİBİLİTE ETÜTLERİ A. Ekonomik Etüt Genellikle pazar araştırması, talep tahmini, işletme kapasitesinin saptanması ve kuruluş yeri konularını kapsar. Ekonomik etütte bu konular iyice araştırılır ve sonuçlar fizibilite etüdü raporuna alınır. B. Teknik Etüt Teknik etütlerin yapılması sırasında da aşağıdaki konulara dikkat edilir; • Projenin teknik tanımı, tesislerin kurulacağı arazinin zemin etütleri, ham ve yardımcı madde etütleri, • Üretim yöntemi, üretim yönteminin tanımlanması, o yöntemin seçilme sebebi, patent konusu olup olmadığı, • Üretilecek malların, yan ürünlerin ve atıkların çeşitleri, çevre kirlenmesi yönünden atıkların fiziksel ve kimyasal nitelikleri ve atıkları değerlendirme olanakları, • İşletmede kullanılacak makine ve teçhizatın tercih nedenleri, yurtiçinden ve yurtdışından alınma durumları, nitelikleri, ömürleri ve maliyetleri (İstenen teknolojik özellikler, uygun maliyette olmaları, gereken kapasiteyi sağlayacak hızda olmaları), • Tesislerin yerleşim planları, • Tesis binaları, su, elektrik, yakıt ihtiyaçları ve tipi ( fırın seçiminde önemli bir etken), tesisin iç ve dış yol bağlantılarının biçim ve özellikleri, • Montaj işlerinin nasıl ve kimin tarafından yapılacağı ve bu işlerin maliyeti, • Tesisin kurulum aşamalarını gösterir iş planı. C. Finansal Etüt Yatırım tutarının hesaplanması, işletmenin gelir ve gider tahminleri, finansman etütleri ve organizasyon, finansal etüdün konularıdır. 1. Yatırım Tutarının Hesaplanması Yatırım tutarının hesaplanmasında, bir işletme için çalışır duruma gelinceye kadar yapılacak olan tüm harcamalar dikkate alınır. Yatırım tutarı genellikle aşağıdaki kalemlerden oluşmaktadır; • Etüt ve proje giderleri • Patent, know-how • Arazi bedeli • Arazinin düzenlenmesi • İnşaat yatırımları • Ulaştırma yatırımları • Makine ve teçhizat • Gümrükleme bedelleri • Montaj giderleri • Nakil araçları • İşletme giderleri • Beklenmeyen giderler • Faizler ve çalışma sermayesi Ancak her proje patent, know-how, yurtdışından makine ve teçhizat alımı gerektirmez. Yatırım tutarı; anlaşılacağı üzere sabit yatırım sermayesi ve çalışma sermayesinden oluşmaktadır. 2. İşletmenin Gelir ve Gider Tahminleri İşletmenin gelirlerinin ve giderlerinin ne olacağı ayrı ayrı hesaplanır. Toplam işletme gelirlerinden işletme giderleri saptanarak çıkartılır. Vergi ve diğer kesintiler hesaba katılarak işletmenin net karı tahmin edilir. 3. Finansman Etüdü Genellikle sermaye katkılarının işletmenin emrine hazır olması gereken tarihleri, iç veya dış finansman kaynaklarını ve miktarlarını, kaynakların kullanım çizelgelerini ve işletmenin finansal yapısının sağlamlığını gösteren katsayıları kapsar. 4. Organizasyon Aşağıdaki sorulara yanıt bulmak için araştırma yapılır; • Kurulması düşünülen işletmenin tipi ve genel yapısı, • İşletmenin yatırım aşamasındaki örgüt şeması ve kadroları, • Kurulum aşamasından işletme aşamasındaki organizasyona nasıl geçileceği, • Projeyle ilgili hukuki ve kurumsal sorunlar ve bunların nasıl çözüleceği, patentler ve lisanslar, • Projeyle ilgili kamu kuruluşları tarafından yapılması gereken işler, • Teknik ve idari personelin sağlanması ve eğitilmesi. Görüldüğü üzere, fizibilite etüdünün önemi ve gereği açık biçimde ortadadır. Proje çalışmaları yalnızca fizibilite etütleri ile kalmamakta, şekilde görülen proje aşamalarında diğer çalışmalar yapılmaktadır. PROJE BAŞLANGICINDA DEĞERLENDİRİLMESİ GEREKEN FIRSATLAR VE TEHDİTLER Fırsatlar • Artan talep • Hammaddenin ulaşılabilirliği • İşgücünün düşük maliyetle kullanımı • Belirlenmiş Pazar Tehditler • Fiyat dalgalanmaları ve ekonomik belirsizlikler • Yüksek rekabet • Karışık mevzuat ortamı YATIRIM Ekmek Fabrikası Yatırım Örneği; • Yatırımın lokasyonu (müşterinin talep ettiği ekmek tipine göre proses ekipman seçimi için önemlidir), • Nüfus ve gelir dağılımı, • Tarım hayvancılık durumu (unun hammaddesi olan buğday maliyetlerinde etkilidir), • Hammadde kaynağı (un, su, maya, tuz, katkı v.s.), • Su kaynaklarının uygunluğu, • Karayollarına, demiryollarına ve limanlara yakınlık, • Altyapı çalışmaları • Proje gerekçesi nedir? • Üretilmesi planlanan ekmek çeşitleri nelerdir? • Hedeflenen pazar ve tüketici grubu nedir? • Hammadde çeşitleri ve ulaşılabilirliği nelerdir? • Yatırımın kapasitesi nedir? - Depolama kapasitesi (Hammadde-un ve katkı depolama, ambalajlı ürün depolama vb.) - Mikser kapasiteleri - Keseme, tartma ve yuvarlama makineleri kapasiteleri - Ara dinlendirme - Şekil verme makinesi kapasitesi - Fermantasyon kapasitesi - Pişirme tüneli/fırını kapasitesi - Proses süresince kullanılan bantların hızı ve kapasitesi - Ekmek kasası, pasa arabaları, buz makinesi, donuk üretim yapılıyorsa derin dondurucu kapasitesi İŞ ZAMAN PLANI • Arazi temini ve inşaat hazırlıkları • İnşaat • Patent, teknik araştırmalar vb. • Makine siparişi ve alımları • Makinelerin montajı • Yardımcı işletme donanımı • Tesisat • Taşıt temini • Hammadde ve yardımcı madde temini • Personel temini • Deneme üretimi • Üretime geçiş MALİ ETÜT Sabit Yatırım Giderleri • Proje ve etüt giderleri • Patent, lisans ve danışmanlık giderleri • Arsa bedeli • Arazi düzenlemesi ve inşaat giderleri • Makine, yardımcı makine ve teçhizat giderleri (Laboratuvar cihazları, sosyal tesisler, idari bina vb.) • Montaj ve sigorta giderleri • Nakliye araçları ve idari araçlar • Genel giderler (Demirbaşlar, eğitim, iletişim vb.) • Dönem faizleri İşletme Sermayesinin Hesaplanması • Hammadde stok miktarının ve tutarının hesaplanması • Yedek parça stok miktarının ve tutarının hesaplanması • Bulundurulması gereken nakit miktarı Finansman Planı • Sabit yatırım giderlerinin kaç yılda nasıl ödeneceğinin belirlenmesi • Finansman ihtiyaçlarının ve kaynaklarının belirlenmesi İşletme Giderlerinin Hesaplanması • Hammadde giderleri • Yardımcı madde giderleri (Katkı malzemeleri, ambalaj, ekmek kasası, pest mücadele ilacı giderleri vb.) • Personel giderleri • Enerji ve yakıt giderleri • Su giderleri • Bakım ve onarım giderleri • Amortismanlar • Faizler ve genel giderler • Çıkabilecek diğer harcamalar