ABD’nin İtalyan makarnasına yönelik anti-damping soruşturması ve olası ek gümrük vergileri, küresel makarnalık buğday zincirini yeniden şekillendirebilir. İtalya’nın ABD pazarında gerilemesi durumunda, ortaya çıkacak boşlukta rekabetçi fiyat ve güçlü kapasitesiyle Türk makarna sanayii öne çıkma şansı yakalayabilir.

Filippo Bertuzzi

Mersin’de düzenlenen AgroFoodSummit 2025’te konuşan Areté Kıdemli Piyasa Analisti Filippo Bertuzzi, küresel makarnalık buğday (durum) arzında toparlanma ve fiyatlarda yumuşama yaşandığını, ancak ABD’nin İtalyan makarnasına getirmeyi tartıştığı ek gümrük vergilerinin piyasada yeni ve ciddi bir şok unsuru haline gelebileceğini söyledi.

Bertuzzi’ye göre, son sezonlara kıyasla küresel makarnalık buğdayda temel göstergeler çok daha rahat bir tablo ortaya koyuyor. İtalyan danışmanlık şirketi Areté’nin analisti, 2025/26 sezonunda dünya makarnalık buğday üretiminin geçen sezona göre yaklaşık 1–1,2 milyon ton arttığını ve bunun stokların ikinci yıl üst üste yeniden inşa edildiği bir döneme işaret ettiğini belirtti.

Toparlanma hem talep hem de arz tarafındaki kilit bölgelerde daha iyi hasatlardan kaynaklanıyor.

• İtalya – AB’nin en büyük makarnalık buğday ithalatçısı ve makarna sanayisinin bel kemiği – bu sezon çok daha büyük bir ürün aldı; üretim yüzde 15 civarında, yani yıllık bazda 1,1 milyon tonun üzerinde artış kaydetti.
• Kuzey Afrika da, üç yıllık şiddetli kuraklığın ardından bu sezon daha iyi bir tabloyla karşılaştı. Üretim hâlâ uzun dönem ortalamasının biraz altında kalsa da, önceki yıllara göre belirgin bir iyileşme söz konusu.

Kanada ve ABD, Bertuzzi’nin ifadesiyle “istisnai büyüklükte tek bir ihracat kutusu” oluşturuyor. Bu iki ülkede toplam makarnalık buğday üretimi 9 milyon tona yaklaşmış durumda ve analiste göre bu seviye son 20 yılın rekoru niteliğinde.

Türkiye için tablo biraz daha farklı. Kurak hava koşulları, üretimi geçen sezonun yüksek seviyelerinin altına çekti; ancak hacimler hâlâ tarihsel aralığın üst bandına yakın seyrediyor. Karadeniz ve BDT bölgesindeki diğer ihracatçılarda da benzer bir model görülüyor: Üretim geçen yılın zirvelerinin hafif altında, ama genel olarak konforlu seviyelerde. Bertuzzi, tüm bu unsurları özetlerken, “Bu, makarnalık buğday için dünya çapında oldukça rahat bir üretim tablosu,” değerlendirmesinde bulundu.

MEKSİKA NET İTHALATÇIYA DÖNÜYOR

Arz haritasındaki yapısal değişikliklerden biri Meksika’da yaşanıyor. Makarnalık buğdayda önemli üretici konumunda olan ülke, keskin üretim düşüşünün ardından artık dünyanın ilk altı üreticisi arasından çıktı. Bertuzzi, ekim döneminde yaşanan çok kurak koşulların tohum ekimini engellediğini anlattı. Bu nedenle Meksika’nın makarnalık buğday üretimi yaklaşık 1 milyon ton geriledi ve ülke tarihsel olarak ilk kez net makarnalık buğday ithalatçısı haline geldi. Bu dönüşüm, Akdenizli ithalatçılar ile Kuzey Amerikalı ihracatçıların belirlediği “alışılagelmiş” dünya haritası içinde “yeni ve sıra dışı” sayılabilecek az sayıdaki unsurdan biri olarak öne çıkıyor.

STOKLAR YENİDEN İNŞA EDİLİYOR, FİYATLAR GERİLİYOR

Makarnalık buğday talebi, ağırlıklı olarak makarna ve irmik üretimine bağlı ve ekonomik açıdan bakıldığında son derece düşük fiyat esnekliğine sahip. Fiyatlar yükseldiğinde tüketiciler makarna tüketimini dramatik biçimde değiştirmiyor; sanayicilerin de makarnalık buğdayı başka bir tahılla ikame etme imkânı ürün spesifikasyonları nedeniyle çok sınırlı. Bu nedenle üretimde keskin düşüş yaşanan dönemlerde fiyatlar sert şekilde yukarı gidebilirken, talep hemen hemen yerinde sayıyor. Bugünkü toparlanma evresinde ise tam tersi tablo söz konusu:

• Üretim, görece sabit tüketim seviyelerinin üzerine çıkıyor,
• Bu da stokların yeniden inşa edilmesine imkân tanıyor.

Bertuzzi, dönem sonu stoklarının başlıca bölgelerin çoğunda artış gösterdiğini, küresel ölçekte ise piyasada ılımlı bir fazla oluştuğunu ve ikinci yıl üst üste dünya stoklarının yeniden dolduğunu belirtti. Fiyatlar da bu tabloya paralel hareket ediyor. Analiste göre, mevcut pazarlama yılı önceki üç sezonla karşılaştırıldığında makarnalık buğday fiyatları tüm ana menşelerde gerilemiş durumda:

• İtalya, Fransa, İspanya ve Yunanistan gibi önemli Avrupa menşelerinde fiyat kotasyonları sezon başından bu yana yaklaşık yüzde 17 veya daha fazla düşüş kaydetti.
• Kuzey Amerika’da da benzer bir eğilim var; Kanada ve ABD için temel fiyat göstergeleri sezon başına göre yüzde 6–14 aralığında gerilemiş görünüyor.

KANADA, İTALYA İTHALATINDA ÖNE ÇIKIYOR

Akdenizli alıcılar açısından en dikkat çekici değişimlerden biri, İtalya’ya tedarik eden menşeler arasındaki rekabet dengesinin kayması oldu. Tarihsel olarak İtalya’ya teslim edilen Kanada menşeli No.1 makarnalık buğday, referans ithalat kalitesi konumundaydı. Ancak sıkışık geçen 2023/24 sezonunda, zayıf İtalyan rekoltesi nedeniyle Türk ve Kazak makarnalık buğdayı, cazip fiyatları sayesinde İtalya’nın ithalat sepetinde daha büyük bir pay elde etti. Ancak mevcut sezonda bu tablo tersine dönmüş durumda:

• Kanada’dan gelen yüksek hacimli arz, diğer ihracatçılarla arasındaki fiyat farkını daralttı.
• Aynı zamanda, Türk makarnalık buğdayı İtalya’ya teslimat açısından “en az rekabetçi” seçenek haline geldi.

Türkiye iç piyasasında ise farklı bir dinamik yaşandı. Sezon boyunca gözlenen güçlü yukarı yönlü fiyat trendi, sonunda Toprak Mahsulleri Ofisi (TMO) satışlarıyla sınırlandı. TMO’nun Gaziantep ve Konya gibi başlıca üretim merkezlerinde piyasa fiyatlarının altında seviyelerden satışa çıkması, iç piyasadaki fiyat artışını frenledi. Bertuzzi, piyasa tahminlerine göre TMO’nun ekim ve kasim aylarında toplam yaklaşık 400 bin ton makarnalık buğday sattığını ve bunun yerel fiyatların soğumasına yardımcı olduğunu belirtti.

İtalya’nın genel ithalat temposu da yavaşlama eğiliminde.

• Kümülatif ithalat, hâlâ geçen yılın yaklaşık yüzde 23 üzerinde,
• Ancak bu alımların önemli bölümü pazarlama yılının başında, protein düzeyi dalgalı yeni ürünü tamamlamak için İtalyan değirmenlerinin Kanada ve ABD’den eski mahsul makarnalık buğdaya yöneldiği dönemde gerçekleşti.

Son aylarda ithalat girişleri belirgin şekilde azalmış durumda ve bu yavaşlama içinde Türkiye’nin payı da keskin biçimde geriledi.

KUZEY AFRİKA TALEBİ VE NAVLUN MALİYETLERİ

Kuzey Afrika alıcıları da bu sezon görece sessiz kaldı.

• Cezayir ve Tunus, bu sezon şimdiye kadar sadece iki makarnalık buğday ihalesi açtı; oysa normalde yılın bu zamanına gelindiğinde bu sayının dört veya beş olması beklenirdi.
• İhale fiyatları, FOB seviyeleri düşmüş olmasına rağmen, geçen yılki değerlerle benzer düzeylerde seyrediyor.

Bertuzzi, bu durumu Kuzey Amerika çıkışlı navlun ve yükleme/elleçleme maliyetlerinin artmasına bağladı. Analiste göre, bu fark ton başına yaklaşık 40 ABD doları düzeyinde.

ABD MAKARNA PAZARINDA TÜRKİYE İÇİN FIRSAT DOĞABİLİR  

İklim riskleri ve navlun maliyetleri, makarnalık buğday piyasasının “alışılagelmiş” oynaklık kaynakları olmaya devam ediyor. Ancak Bertuzzi’ye göre önümüzdeki dönemin en potansiyel bozucu unsurlarından biri siyasi nitelikte: ABD–İtalya makarna ticareti anlaşmazlığı.

AB’nin makarna ihracatı – hacmin yaklaşık yüzde 95’i İtalyan ürünlerinden oluşuyor – son yıllarda giderek daha fazla ABD pazarına bağımlı hale geldi. 2020 ile 2021 arasında İtalya’nın ABD’ye makarna satışları hem pazar payı hem de mutlak hacim olarak güçlü bir artış kaydetti.

Bu arka plan eşliğinde ABD, ithal kuru makarnaya yönelik bir anti-damping soruşturması başlattı. İtalyan makarna ihracatı hâlihazırda yüzde 15’lik genel bir gümrük vergisi ile karşı karşıya; Washington yönetimi, bunun üzerine yüzde 92’ye kadar ilave vergi getirmeyi değerlendiriyor. Bertuzzi, “Bu önlemlerin Ocak ayında yürürlüğe girmesi bekleniyordu,” diyerek şunları hatırlattı: ABD federal hükümetinin geçici olarak kapanması (government shutdown), karar sürecini geciktirdi ve İtalya Tarım Bakanlığı’na müzakereler için bir miktar zaman kazandırdı.

Eğer bu ilave vergiler onaylanırsa:

• Önlemler tüm kuru makarna ihracatını kapsayacak,
• Sadece taze ve organik makarna ürünleri kapsam dışında kalacak – ancak bunlar toplam piyasa içinde nispeten küçük bir niş oluşturuyor.

Bu durumun makarnalık buğday açısından olası etkiler oldukça önemli.

• ABD pazarına yönelik İtalyan makarna ihracatında keskin bir düşüş,
• Değirmencilerden çiftçilere kadar tüm değer zinciri boyunca hissedilecek,
• Makarnalık buğday Ticaret rotalarını ve stok yönetimini değiştirebilecek.

Aynı zamanda bu durum, benzer önlemlerle hedef alınmadıkları sürece, Türkiye dahil rakip menşelerden makarna ihracatçıları için ABD pazarında paylarını artırma fırsatları da doğurabilir.